Aile içindeki iletişim biçimi, çocuğun sosyal ilişkilerini ve okul hayatını da etkiler. Etkin dinleme, ben dili ve empati bu ilişkiyi güçlendiren üç temel beceridir.
İletişim Nedir?
İletişim; kişiler arasında duygu, düşünce, bilgi ve haber alışverişinin karşılıklı olarak aktarılmasıdır. Kısaca özetlemek gerekirse insanların birbirini anlayabilmesidir.
Çocukların bebeklikten yetişkinliğe kadar birçok şeyi ailesinden öğrenmesi yine iletişim sayesinde gerçekleşir. İlk iletişim temeli ailede atılır, oradan sosyal yaşama yansır.
Aile İçi İletişimin Önemi
İletişim, aile içinde bireylerin birbiriyle anlaşabilmesi ve problemleri çözebilmesi için gereklidir. Etkili iletişim becerisi bu ortamda başladığı için iletişimin nasıl kurulduğuna dikkat edilmelidir.
Ebeveynlerin birbiriyle yaşadığı çözülmemiş çatışmalar, problemlerin çözülmesini zorlaştırır ve çocukları da etkileyebilir. Aile içindeki iletişim; çocuğun arkadaşlarıyla ilişkilerini, sosyal çevresiyle iletişimini ve okul hayatındaki deneyimlerini etkileyen önemli etkenlerden biridir.
Sağlıklı İletişimin Temel Unsurları
- Kendini açık ve doğru biçimde ifade edebilme
- Karşıdaki bireyin ne istediğini anlama ve uygun biçimde karşılık verme
- Çocuklara olumlu rol model olabilme
- Empati kurabilme
- Ailedeki her bireye vakit ayırabilme
- Duygu ve düşünceleri uygun biçimde dile getirme
- Her bireyin birbirine karşı saygılı olması
- Problem anında sakin kalabilme ve çözüm odaklı olma
Bu unsurlar birbiriyle bağlantılıdır; birinin eksik kalması iletişimde aksamalara yol açabilir.
İletişimsizlik ve Sonuçları
Kişisel duyguların ve fikirlerin paylaşılamadığı ya da karşılık görmediği evlerde bireyler dışarıya yönelebilir ve zamanla birbirine yabancılaşabilir.
Her ailede zaman zaman çatışma yaşanır. Önemli olan hiç çatışma olmaması değil, bu çatışmaların nasıl çözümlendiğidir. İletişimin güçlü olduğu ailelerde bu durum tüm bireylerin iyi oluş hâlini olumlu etkiler.
Ebeveynler zaman zaman çocuklarına nasıl davranacaklarını bilemeyebilir. Bazen çocukla aralarına mesafe koyarlar, bazen kendi ailelerinden gördükleri tutumu tekrar ederler, bazen de dengeyi kurmakta zorlanıp çocuklarıyla arkadaşlık ilişkisi kurmaya çalışırlar. Oysa çocukların arkadaşları zaten olacaktır; onların ihtiyacı anne ve babadır. Benzer biçimde evde öğretmen rolüne bürünmek de çoğu zaman beklenen sonucu vermez, çünkü çocuğun zaten bir öğretmeni vardır.
Çocuklar Ebeveynlerinden Ne Bekler?
Sevgi, tutarlılık, kabul görmek, eşitlik, yakınlık, ciddiye alınmak, sorularına cevap almak, önemsenmek, destek görmek ve dinlenmek.
Çocukların İstemediği Yaklaşımlar
Suçlanmak, tehdit edilmek, eleştirilmek, gözdağı verilmesi, yargılanmak, sürekli öğüt verilmesi, utandırılmak, aşağılanmak, alay edilmek ve lakap takılması.
Çocukların ebeveynlerini örnek aldığı düşünüldüğünde, onlardan yapmaları beklenmeyen davranışların ebeveynler tarafından da sergilenmemesi önem taşır.
Etkin Dinleme Nedir?
Etkin dinleme, etkili iletişimin temelini oluşturur. Konuşanın duygu, düşünce, istek ve değerlerini anlamak; bize uymasa bile o düşüncenin ona ait olduğunu kabul etmek; değerlendirme yapmadan, kendimizden bir şey katmadan anladığımızı kendi sözcüklerimizle geri iletmektir.
Kısacası dinlerken cevap vermek için değil, anlamak için dinlemek gerekir.
Ben Dili ve Sen Dili
Ben dili, karşı tarafı suçlamadan kendi duygu ve düşüncelerimizi aktarmak, yaşanan durumun bizde ne hissettirdiğini paylaşmaktır.
"Senin bu davranışın beni incitti, beni üzdü."
Sen dili ise suçlayıcı bir konuşma biçimidir.
"Çok kabasın." · "Sen hatalısın, çok yanlış davranıyorsun."
Çocuklarla iletişim kurarken sen dili yerine ben dilini kullanmak, mesajın savunmaya geçilmeden duyulmasını kolaylaştırır.
Empati ve Sempati Arasındaki Fark
Empati, kendimizi karşımızdaki kişinin yerine koyarak onu yargılamadan dinlemek ve olaylara onun bakış açısından anlamaya çalışmaktır.
Sempati ise kişinin duygularını birebir hissetmek; o üzüldüğünde üzülmek, sevindiğinde sevinmektir.
Örnek vermek gerekirse, çocuğun yaşadığı bir duruma üzülüp onun hissettiklerini hissetmek sempatiye yakındır. Yaşadıklarını ve o andaki hislerini anlama çabası ise empatidir.
Aileler zaman zaman empati kurduklarını düşünürken farkında olmadan sempati gösterebilir. Bu durum, o an sorun yaşayan çocuğa uygun yaklaşımı zorlaştırabilir. Arkadaşlarıyla sorun yaşadığını söyleyen bir çocuğun ebeveyninin doğrudan öfkeyle tepki vermesi, sempatinin yönlendirdiği bir davranış örneğidir.
Sonuç ve Öneriler
Aile içi etkileşimin güçlü ve iletişimin sağlıklı olduğu ailelerde çocukların özgüven, sorumluluk duygusu, gelecek planı ve iyi oluş hâli bakımından desteklendiği görülür.
Sağlıklı iletişim tek seferde kurulan bir şey değildir; günlük hayatta tekrar ederek yerleşir. Etkin dinlemeyi, ben dilini ve empatiyi düzenli olarak uygulamak, aile içindeki bağı ve çocuğun sınav sürecindeki dayanıklılığını destekler.